مروری بر داستان «شرایط» نوشته احمد پولادزاده

وقتی از تخم مرغ، جوجه شترمرغ بیرون نمی آید!!

                                              کاظم برآبادی 

ادبیات پیش از هر چیزی «صدای وجدانجمعی» است و انعکاس دهنده زبان، تاریخ و ریخت شناسی زندگی انسانهای معاصر و از این بابت است که گاهی [که شاید بهتر باشد این «گاهی» را همیشه بخوانیم] از آن به عنوان زبان روایت وجدان جمعی یاد می کنند. اگر این را به عنوان خطابه اول بحث بپذیریم در مقام بعدی باید از پولاد زاده نویسنده برای نگارش و صرفا نگارش اثر مورد بحث تشکر کرده باشیم چرا که نفس نوشتن در خود چیزی دارد که در پاک شدن تدریجی انسان نگارنده و انسان مخاطب فراوان به درد می خورد و اما توضیحی بر اثر:

سالهاست که ذهن ادبی انسان نویسنده را، مقوله هایی چون آینده انسانی و چگونگی وجود، تکنولوژی، معرفت شناسی و... اشباع کرده است و حتی بدون معرفی تاریخی به نام آغاز مدرنیسم و معرفی فصل تازه ای در روابط انسان با آینده اش به عنوان اواخر قرن 18 و اوایل قرن 19می دانیم که دغدغه درک آینده و تصویر سازی آن در همه ما و وجود انسانی/تاریخی ما بوده است... چه مثالی بهتر از والدین که همواره در پی ترسیم آینده کودک خویشند؟!

از ژول ورن گرفته تا آلن پو و حتی به شکل ایرانی اش در مراغه ای و طالب اف و صادق هدایت و عباس پهلوان و ایرج میرزا (بازهم نام ببرم!!) خطی و ربطی بین ادبیات و ترسیم آینده و شرح وضع و حال انسان در آن موقعیت ها بوده و هست و خواهد بود که این مسئله ، مسئله ای فطری است و هنرمندان نیز بسیار مشتاقند که برای ماندگار شدن اثرشان از زبان فطرت بهره بگیرند.

گویا یکی ازمسائل پولادزاده نیز در این متن توجه به آینده و موقعیت خاص بشری در آن است. داستان با درک وجودی یک شخصیت داستانی آغاز می شود؛ شخصیتی که قرار است با مراجعه به اطراف و اکناف وجودش(اعم از اعضائ و جوارح و محیط پیرامون) به عنوان انسان نوعی آینده بر شرایط حاکم غلبه کند و یا لااقل آنها را شناخته و به مخاطب اثر بشناساند. یکی از رسالات متن ادبی که در قسمت نقد به آن اشاره می کنم توجه به همین بخش از قابلیت های اثر ادبی است یعنی قدرت انتقال مسئله ای از دروه تاریخی خاص به دوره ای دیگر بدون توجه به موقعیتهای مکانی، زبانی، تاریخی و... .

چند المان در کار هستند که بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته اند(توضیح اینکه میزان مورد توجه قرار گرفتن این المان ها توسط مولف، با توجه به میزان کلمات نوشته شده در مورد آن المان و یا تاثیرگذاری آن المان مشخص می شود) از این المانها می توان به اعضای بدن، بیمارستان، توریست فرانسوی و موقعیتهای شهرسازانه شهر مورد نظر اشاره کرد. اما موضوع مهم در این جاست که این المان ها تا چه حد در پیش برد روایت نقش دارند؟ به عبارت دیگر شاید بسیاری از المانها در یک اثر موجود باشند اما دلیل وجودی آنها باید چیزی فراتر از تصویرسازی برای قصه و پرکردن فضاهای خالی و نامربوط متن باشد. به عنوان مثال آیا ضرورتی در وجود مارک بر روی قرنیه چشم راست شخصیت اصلی قصه وجود دارد و یا سوال دیگر اینکه فرانسوی بودن توریست چه نقشی در داستان دارد و چرا اصلا او باید توریست باشد و مثلا یک دکتر و یا یک گل فروش نباشد؟

بیش از این، در بخش توضیحات متن، به سراغ نقد اثر نرویم و آن را به بخش بعدی موکول کنیم...

کلیت داستان راهپیمایی ویژه یک انسان قرون آینده است در شهری خیالی با ساختمانهای شبیه به هم که با محوریت یافتن توریست فرانسوی و موردی پنهان شکل گرفته است. داستان با پایانی محو و گم همراه است پایانی که با آشنایی کوچکی با نوع نگارش و نوع بینش نویسنده به راحتی قابل حدس خواهد بود.

  نقد اثر:

جدال ابتدایی داستان جدالی زیبا و درخور اعتناست؛ جدال بر سر شروع کردن و یا شروع شدن: هنوز نمی دانم باید از کجا شروع کنم نه ببخشید نمی دانم از کجا شروع شدم. توجه به این جدال نشان می دهد که (اگر پولادزاده را جز بدنه داستان نویسی معاصر ایران به حساب آوریم) لایه دوم و یا حتی سوم داستان نویسی معاصر ایران نیز به این بینش نسبت به ادبیات رسیده اند که از جدالی در مفهوم سوژه و ابژه در اثر ادبی حرف بزنند که به دلیل بدفهمی ما نسبت به صادق هدایت مدتهاست که در لایه ای از ابهام و به قول راوی دود زرد رنگ غلیظی پنهان شده است. بگذارید در همین لحظه جمله ای بگویم که مدتهاست روی دلم مانده و حتی در دوره ای باعث در جا زدن خودم در داستان نویسی هم شده است؛ «یکی از دلایل اصلی عقب ماندگی ما ایرانی ها در «روایت»مربوط می شود به درجا زدن ما در فهم غلط و نا متجانس از صادق هدایت، پدر داستان نویسی مدرن ایران!!». و پولاد زاده با این شروع نشان از عدم تعظیم در برابر این برداشت غلط دارد و چه زیبا!

اما متاسفانه کار به همین جا خاتمه می یابد و درست در پاراگراف پنجم با جمله و در همین لحظه بود که راوی خفه شد خودش را از چنگال زحمت به دوش کشیدن راوی در کل کار خلاص می کند!! بله کار سختی است تحمل یک شخصیت داستانی در حکم راوی متن، به نوعی نویسنده داستان را دچار این زحمت می کند که جملاتی بر ضد خود بتراشد... . ولی افسوس اینجاست که جمله جدا کننده راوی از متن گفتگو، چنان با ناپختگی انتخاب شده که راه را بر ذهن می بندد و چون علامت سوالی حل نشده تا به آخر در مردمک چشمان مخاطب کتاب آشنا باقی می ماند. پولادزاده با شکست، صورت مسئله را پاک کرده و به سراغ چیزهای همیشگی داستانهای ایرانی می رود؛ تنهایی، منولوگهای تکراری، ضعف در برابر تغییر دادن شرایط، انتظار ورود شخصیت جدیدی به متن و زندگی راوی و... .

پیشنهاد می کنم که قبل از ادامه بحث حتما سری به کتاب صدسال داستان نویسی ایران اثر حسن عابدینی بزنید و سراغ آن چیزهای همیشگی را که در بالا گفتم در دو جلد آن بگیرید؛ بله! ادبیات ایران پر است از این جور چیزها؛ از هدایت و چوبک گرفته تا سیامک گلشیری و اینها که تازگی دست به قلم برده اند و به قول خودشان به دنبال ادبیات قهوه خانه ای هستند، مدام به تکرار همین چیزها پرداخته اند. ما از این دست نویسنده کم نداریم ولی غم داریم چرا که نویسنده خلاق و غیر متقلب کم داریم . به پولادزاده توهین نمی کنم بلکه از او برای نفس نوشتن در این واویلای نفس متشکرم... بلکه از استادان خودم و از استادان پولادزاده و از لفظ استاد در عجبم که چرا باید دغدغه فلان نویسنده امروزی همان دغدغه های سیامک گلشیری اوایل دهه شصت و هدایت مادر مرده باشد؟ روزگار دغدغه دزدی و تقلب در دغدغه باید به سر برسد و هیچ کسی جز خود ما توان انجام این کار را ندارد... .

در قسمت قبل به المانهای برجسته اثر اشاره کردم و نقد آن را برای الان گذاشتم. به نظر میرسد که جز «پا» که المانی خوش تراش در متن (و گاهی نیز گزافه گو) است بقیه المانها خیلی سر دستی و از سر تفال به کتب بی ربط و یا بریده روزنامه های در زنبیل ریخته شده بدست آمده اند که من، هم قصد دارم نقدشان کنم و گاهی در ته دلم از بی ربطی شان خشنود شوم.

نیت مولف نکته ای است که به انتخاب المانهای داستانی سمت و سو می بخشد به عنوان مثال المانهای داستانی «اندره برتون» اگر چه به نظر بی ربط و بدون هماهنگی می رسند اما مهم اینجاست که کلیت داستان برتون بر پایه نیت از پیش تعیین شده ای است که این ناهماهنگی ها را معنی دار کرده و حتی سبب تولید نوعی از نظم بر پایه بی نظمی موجود می شود. از طرفی وقتی بوف کور یا داستان سنگر و قمقمه های خالی مورد بررسی قرار می گیرد ما را با این حقیقت مواجه می کند که در آنجا نیز نظم منطقی اثر نه بر مبنای قرابت و هماهنگی المانهای داستانی که بر پایه نیت مولف شکل می گیرد. پس شاید بد نباشد که قبل از بررسی المانهای داستان «شرایط»، به بررسی نیت مولف اثر در انتخابهایش بپردازیم؛ به جرئت می توان گفت که جز در چند مورد محدود، در باقی موارد مسئله خاصی در انتخابها نبوده است و اکثر المانها جز برای پر کردن جاهای خالی نیامده اند و گاهی حتی نویسنده از پیش زمینه مطالعات ادبی خود برای ایجاد تصویرهای داستانی اش بهره برده است به عنوان مثال، جمله های زیر که به شدت ما را به یاد بوف کور می اندازند:

...بر روی دیوار ها کنگره کنگره هایی ناشیانه و کاملا بی ذوقی قرار داشت...

هیچ نشانی از بهبودی و سلامت یا زندگی در دیوار های بیمارستان نبود...

انسان احساس می کند که هیچ نوع حیات طبیعی در پشت این دیوار ها جریان ندارد .

و در جاهایی نیز اسیر شعار می شود:

جایی که مخلوق دچار توهم آفرینندگی می شود! اما معلوم است که خیار های ژنتیکی یا حتی کرگدن های تک سلولی هم نتوانسته بود این توهمات را ارضا کند این بار ودر این بیمارستان انسان در حال باز آفرینی خودش است .

یکی از المانهایی که در اول متن از آن به عنوان مهمترین المان داستانی یاد شده است مارک روی چشم قهرمان داستان است، ما که پول بیمارستان را نداشتیم قبول کردیم به جای پول بیمارستان به عنوان تبلیغ اسم  بیمارستان را روی قرنیه چشم راست تو حک کنند. بله و این شروع بسیار مناسبی برای داستان و پتانسیل خوبی برای پولادزاده نویسنده است که از همین مطلب کلی کار بکشد و بار عظیمی از قصه پردازی را به دوش این المان بیاندازد اما سوال اینجاست که چرا این اتفاق نیافتاده است؟

مروری بر متن نشان می دهد که جز دو سه بار، استفاده ای از این مسئله نشده است؛ گویا راوی بعد از تشریح مسئله مارک در اول داستان از یادش می رود که مارکی بر چشم داشته، اما آیا این فراموشی واقعا اتفاق می افتد و یا آیا این فراموشی کمکی به روایت متن کرده؟

اینجاست که پرده از اسرار نیت مولف برداشته می شود او باید به این سوال پاسخ دهد و وظیفه این پاسخ گویی به دوش متن اوست اما متاسفانه متن گنگ و لال است و تنها با اشاره به ما می فهماند که عمد مفیدی از طرف نویسنده در کار نبوده و همه چیز سهوی و نامفید پیش رفته است!!

به کلمه «عمد مفید» توجه کنید، کلمه ای که در نقد آثار بسیار به درد می خورد؛ همیشه برای رهایی از چنگال تاویل و نیت و غرض مولف به دنبال هر کلمه، هر اتفاق و هر المان در متن، این سوال را مطرح کنید که آیا نویسنده از گذاردن این کلمه، عمدی داشته است و اگر داشته آیا این عمد در روایت داستان(و نه در تصویرسازی) مفید به فایده بوده یا خیر.

حالا احتمالا می توانید به این نتیجه برسید کهاعضای بدن، بیمارستان، توریست فرانسوی و موقعیتهای شهرسازانه شهر مورد نظر، کدام با عمد مفید همراهند و کدامشان با سهل انگاری و ولنگاری نویسنده. البته اشتباهی را همین الان از بین ببریم فرهنگ ها، در مفید بودن یک عمد نوشتاری و در تاویل آن برای خواننده، بسیار مهمند؛ به عنوان مثال داستانهای کوتاه ژاپنی، بعضی از قسمتهای رمانهای بورخس و ماکز و... این نکته را در خود دارند و البته بعضی از اشعار مایاکوفسکی.

یک نکته دیگر که تازگی ها خیلی باب شده است و می خواهم با اشاره به همین متن درباره آن بگویم «ادبیات بدون نزاکت ادبی» است؛ اتفاقی که لااقل در حوزه هنر وجودش مدیون آثار سوررئالیستی و دادائیستی و گاها فوتوریستی است. نگارنده بر این عقیده است که:

اولا نوع امکانات زبانی زبانهای غیر فارسی بسیار متفاوت از زبان ماست به عنوان مثال کلمه ای چونfuck برای انگلیسی زبانها معادلهای فراوانی دارد که استفاده فراوان از این کلمه در ترانه های رپ و پانک و متال و راک به خاطر همین چند وجهی بودن این کلمه است.

دوم اینکه زبان محوریت شکل دهی فرهنگ هاست در مختصات فرهنگی ایران آنچه بیش از همه خود نمایی می کند ادبیات است فرهنگ ایران بدون ادبیات در هیچ جایی شناخته شده نیست و اتفاقا دلیل این مسئله هم توجه و احترام نویسنده و شاعر به مخاطب است چنانکه ادبیات ایران مخاطب عام داشته است برخلاف ترانه های رپ و راک و متال که تنها قشری از جامعه را در بر می گیرند.

سومین مطلب توجه به زمان تولد «ادبیات بدون نزاکت ادبی» است که اگر آن را به نحله های هنری یاد شده در بالا ربط بدهیم چند نکته را درک خواهیم کرد

الف) تمامی این نحله ها در بحبحه جنگ های بزرگ جهانی و با محوریت آلام و مصائب جنگ بوجود آمده اند و پیشگامان این نحله ها پس از بهبود شرایط به تز خود در این زمینه پشت کرده اند.

ب) آوانگارد بودن نیاز به دوره ای تعمق دارد، دوره ای که در آن، در کنار خلق آثار، پختگی نیز به دست می آید. اگر آندره برتون را بزرگ ترین دادائیست و سوررئالسیت بنامیم به جرات می توانم بگویم که سیر هنری این نابغه به حدی عالی و خیره کننده است که حتی در جایی از بیانیه سوررئالیستها که خودش تنظیم کرده بود سر پیچی می کند تا به مراتب بالا تر برسد.

ج)سوال اساسی اینجاست که چرا دغدغه ما در «ادبیات بدون نزاکت ادبی» باید دغدغه قرن نوزدهمی سوررئالیستی و دادائیستی و گاها فوتوریستی باشد؟ چرا تاثیر پذیری ما پس از صد سال از داستان نویسی مدرن هنوز پایان نیافته است؟

مورد آخر در این زمینه توجه دادن خودم و دیگر داستان نویسان عزیز به امکانات بالقوه زبان فارسی است؛ اگر با کلماتی از این دست به دنبال جذب مخاطب هستیم در نهایت چه خواهیم شد آیا از اوزفان فرانسوی بزرگتر خواهیم شد؟ پاسخ من منفی است چون معتقدم دوره ای که توجه مخاطب به چنین واژه هایی، از ما، نویسنده مطرحی بسازد به پایان رسیده است، چه برای آن مخاطب فرضی، گذری در اینترنت و در خیابانهای شهرها به مراتب پر ثمرتر از خواندن داستان ما خواهد بود!! سوالم اینجاست که اگر در داستان «شرایط»  نویسنده به جای واژه «مادر جنده» از کلمه «مادر به خطا» استفاده می کرد آیا «شرایط» بهتر نمی شد؟ مگر این نیست که هنر هنر پنهان کردن چیزهای آشنا برای عمق بخشیدن به لذت مخاطب نیست؟

آخرین موردی که در داستان «شرایط» به چشم می خورد، توجه نویسنده به یک دنیای فرامدرن و شاید معرفی یک دنیا و زندگی پست مدرنیستی است؛ به این عبارات توجه کنید:

تقریبا چند ماهی می شود که دیگر به جریانات روزمره زندگی وابسته نیستم برای همین هم به تخیلات روزمره روی آورده ام

کم کم تخیلاتم هم به مرض روزمرگی دچار شده اند

باید برای این دوست جدید هم یک اسم انتخاب کنم یک اسم شبیه اسطوره های قرن 22 مثلا اپ 12 بله اپ12 اسم جالبیه

ساختمان هایش مثل یک گراف درختی در امتداد زمان مکان در حال زیاد شدن بودند مردم هر روز شاهد روییدن شاخه های جوان این بیمارستان در خیابان های دیگر شهر بودند.

اشاره های متن نشان از زندگی در عصر پست مدرن دارند و تا اینجا حتی می شود به پولاد زاده برای این توصیفهای خوب تبریک گفت اما این توصیفها چیزی را در پشت خود پنهان کرده اند و آن ذهنیت و دغدغه های تکامل نیافته نویسنده داستان است.

یک سوال دارم، آیا می شود از تخم کوچک مرغ توقع تبدیل شدن به جوجه شتر مرغ داشت؟ داستان نیز با ما همین می کند!! چگونه می شود درگیر مسائل مدرنیته بود و  از پست مدرنیسم صحبت کرد؟ این ایرادیست که یک بار به مجموعه سایه روشن هدایت نیز گرفتم و الان نمونه بهتری یافت شده است. به این جملات که در حقیقت دغدغه های نویسنده اند توجه کنید:

قهرمان: من تخیلات مستقل از شخصم پس خفه شو -------» این جمله که بین قهرمان و روای رد و بدل شده در واقع به انگیزش اومانیستی مدرنیسم و دعوای بین انسان و خدا برای سر کشی مربوط است چیزی که اتفاقا در پست مدرنیسم رد شده است.

اصلا به دستگاه های الکترونیکی اعتقادی ندارم این دستگاه ها هیچ معیار مطلقی برای ارزش گذاری ندارند وقتی چیزی نسبت به یک چیز دیگر هیچ گونه احساسی نداشته باشد چطور می تواند آن چیز را ارزش گذاری کند...-------» این جمله اشاره به مبارزات پیگیر مدرنیسم با ماشینزم نهادینه شده در خود دارد و البته این دغدغه به شکلی در پست مدرنیسم هم مطرح شده ولی لحن برخورد کاملا بر مبنای احساسات رومانتیکی مدرنیستها است. 
 

بله سالهاست که فرم های ادبی ما در رکود مانده اند و این تنها ادبیات ترجمه است که در این مملکت به عنوان نمونه خوبی برای تعلیم و حتی تقلید از آن بهره گرفته می شود و نتیجه چنین کلاس درسی هم چیزی بیش از این نیست. ادبیات معاصر ما، اگر در متون کهن همین خاک سیری می کرد چیزهایی بهتر و بیشتر از کتابهای ترجمه درمی یافت و آنگاه می توانست با شکل گیری و قوام کامل و منطقی به خوانش آثار زبانها و فرهنگ های دیگر بپردازد و از رهگذر این تلاش با چیزهای دندان گیرتری به صحنه ادبیات باز گردد واینها همه خلاصه ای بود که پولادزاده نویسنده با نگارش اثرش من را به یاد آن انداخت و برای همین از او ممنونم.